انجام داده است ؛ زيرا عقل ، اين كار را هم ، همانند كارهاى پيشين نمىپسندد . اما اگر تمامى اين كارها بر مبناى غير معلومى جز عدالت عقلانى استوار باشد ، چه بسا كه خداوند در گفتار و وعده‌هاى خود راست نگويد ؛ اين سخن اساس ديندارى را از بين مىبرد . و اگر برخى از كارهايى كه برشمرديم براساس عدالت عقلى انجام پذيرد و برخى بر خلاف آن ، در اين صورت هم [ نمىتوان گفت كه ] آنچه از محدودهء عدالت عقلانى خارج است ، از آنچه داخل آن است شايسته‌تر است . 74 . گروهى ديگر اظهار داشته‌اند كه فعل بندهء آفريدهء خود بنده است و در اين‌باره به اين آيه استدلال كرده‌اند كه خطاب به حضرت عيسى ( ع ) مىفرمايد : « [ به يادآور ] زمانى را كه از گل همانند صورت پرندگان مىآفريدى » « 1 » و نيز به اين آيه كه : « شما [ بت‌پرستان ] دروغى مىآفرينيد . » « 2 » اما فرقهء عدليّه گفته‌اند كه اين سخن نادرست است . چرا كه در اين صورت بايد بنده را آفريدگار آن اعمال دانست ؛ در حالىكه امّت بر اين اجماع دارند كه جز خدا آفريدگارى وجود ندارد . 75 . گروه ديگرى گفته‌اند كه خداوند بدين صورت اعمال بندگان را تدبير كرده كه آنان را بدان فرمان داده است . ولى گفته مىشود كه ديگران اين سخن را نپذيرفته‌اند . 76 . گروهى ديگر روا دانسته‌اند كه تحقّق ايمان از ناحيهء خداى متعال باشد و چنين استدلال كرده‌اند كه خداوند [ مردم را ] بدان فرمان داده و بر آن يارى نموده است . اما تودهء مسلمانان اين سخن را نپذيرفته و اظهار داشته‌اند كه اگر ايمان از خدا باشد چون او مردم را بر پذيرش ايمان يارى مىكند ؛ پس كفر هم از اوست چون بر پذيرش كفر هم يارى مىنمايد . 77 . گروه ديگرى معتقد بودند كه تحقّق مفهوم كفر و كافر به اين است كه خداوند كفر را كفر و كافر را كافر قرار داده است . آنان در مقام استدلال گفته‌اند

--> ( 1 ) . مائده ، 110 . ( 2 ) . عنكبوت ، 17 .